Dlaczego Ankara, a nie Stambuł jest stolicą Turcji?

Stambuł jest najbardziej znanym i największym miastem w Turcji. Dlaczego więc Ankara? Dlaczego Ankara a nie Stambuł została wybrana przez Mustafę Kemala Atatürka na stolicę nowego państwa Tureckiego?

Odpowiedzią na to pytanie jest historia i wydarzenia z czasu, kiedy decyzja o wyborze Ankary jako stolicy była podejmowana.

Bezpieczeństwo i geografia

Stambuł był stolicą za czasów Imperium Osmańskiego, jednak w czasie formowania się nowej republiki, w latach 1918–1923, był miastem okupowanym przez aliantów. Sam sułtan imperium współpracował z okupantami. Stambuł jako miasto położone nad Bosforem – strategiczną cieśniną łączącą Morze Czarne z Morzem Egejskim i dalej Śródziemnym – był szczególnie narażony na ataki, co też i alianci uczynili: zajęli miasto chcąc kontrolować cieśninę. Aby uniknąć podobnego niebezpieczeństwa w przyszłości, wybrano miejsce w głębi lądu: Ankarę. Miasto trudniejsze do zaatakowania, z dala od granic.

Dlaczego wybrano Ankarę, a nie inne miasto w centralnej Anatolii? Ankara, leżała od wieków na skrzyżowaniu szlaków handlowych: słynnego jedwabnego szlaku, szlaków wiodących przez to miasto w czasach rzymskich i Bizancjum, tu przecinały się drogi wiodące z Anatolii nad Morze Czarne, przez Ankarę wiodła również trasa do Bagdadu i Mezopotamii. W czasach nam bliższych: biegła tutaj główna linia kolejowa. Miała ona duże znaczenie podczas Wojny o Niepodległość: zapewniały ważne połączenie pomiędzy dzielnicami kraju, włącznie ze Stambułem, pozwalała na łatwy transport i ruchy wojsk. Ankara posiadała również linie telegraficzne pomiędzy wschodem a zachodem, co ułatwiało komunikację. Przypominam: Stambuł w tym czasie był okupowany przez aliantów.

Zerwanie z przeszłością

Kolejnym powodem, dlaczego Stambuł nie został stolicą Turcji była świadoma decyzja Atatürka, by zerwać z przeszłością Imperium Osmańskiego. Celem było: nowe państwo, nowe centrum władzy, nowa tożsamość: świecka, narodowa, anatolijska. Był to projekt mający za zadanie przebudowę społeczeństwa i osłabienie tradycyjnych struktur islamskich. Elity starego systemu funkcjonowały w Stambule. Jak trudna to była zmiana niech pokazuje fakt, że dziennikarze i biznesmeni ze Stambułu byli przekonani, że Ankara to wybór tymczasowy i ostatecznie władza wróci nad Bosfor.

Ankara dawała możliwość budowania administracji od zera. Budowania elit politycznych od początku, bez powiązań ze starym systemem personalnie czy instytucjonalnie. Było fizycznym odcięciem się nowej władzy od gęstej sieci zależności które istniały w Stambule.

Orientacja na republikę

Orientacja na Anatolię, a nie na imperium. Imperium Osmańskie było strukturą wielonarodową, składającą się z wielu prowincji, kultur i narodów. Republika Turcji miała być państwem narodowym, skupionym na terytorium Anatolii. Ankara symbolizowała serce kraju, a nie kosmopolityczną metropolię z silnymi wpływami greckimi, ormiańskimi, żydowskimi czy europejskimi, jak Stambuł.

Ankara i Gdynia

Mówiąc o Ankarze jako nowej stolicy Turcji, warto wspomnieć również i polską Gdynię. Wbrew pozorom, w historiach obu miast można znaleźć wiele, co je łączy.

Miasto Gdynia powstało, gdy Polska, w 1918 roku, po odzyskaniu niepodległości, potrzebowała własnego portu morskiego, ponieważ Gdańsk został Wolnym Miastem. Turcja, po przegranej wojnie 1918 roku, potrzebowała nowej stolicy, niezależnej od okupowanego przez aliantów Stambułu.

Oba miasta powstały niemalże równolegle: Gdynia zyskała prawa miejskie w 1926 roku i znacznie się rozbudowała w latach 30. Ankara z kolei, została stolicą w 1923 roku, plan Jansena zaś był realizowany przez całe lata 30.

Oba miasta powstały, jako projekty państwowe, zbudowane praktycznie od zera. Gdynia, mała nadmorska wioska, która została przekształcona w miasto i nowoczesny port morski. Była symbolem gospodarczej niezależności II Rzeczpospolitej. Została zaprojektowana przez inżyniera Tadeusza Wendę. Ankara z kolei, przeszła transformację z prowincjonalnego miasta w stolicę państwa. Podobnie jak Gdynia, został zaprojektowana niemal od zera. Tutaj projektantem był profesor Hermann Jansen .

Budując Gdynię, Polska chciała się uniezależnić od Gdańska. Budując Ankarę, Turcja chciała zerwać z osmańską historią i Stambułem, który ją symbolizował.

Przy obu projektach to państwa zdecydowały o stworzeniu miasta, to państwa zaplanowały modernistyczną architekturę i oba posiadają ważne zespoły urbanistyczne epoki modernizmu.

Wiele więc łączy te – niby z pozoru – odległe miasta.