22 marca 2026 roku minęła 25. rocznica śmierci Sabihy Gökçen, tureckiej pilotki, która została uznana przez Księgę Rekordów Guinnessa, za pierwszą na świecie kobiety -pilota bojowego. Jej imię nosi drugie co do wielkości lotnisko w Stambule: Lotnisko Sabiha Gökçen, otwarte w roku jej śmierci: 2001. W swojej karierze wylatała około 8 tysięcy godzin, pilotowała 22 typy samolotów i uczestniczyła w 32 operacjach wojskowych.
Spis treści:
Dzieciństwo i adopcja przez Atatürka
Sabiha Gökçen urodziła się 22 marca 1913 roku w Bursie, w rodzinie pochodzenia bośniackiego. Była córką Hafıza Mustafy İzzeta Beya, urzędnika państwowego, oraz Hayriye Hanım. Jako mała dziewczynka straciła rodziców, więc jej wychowaniem zajął się jej starszy brat.
W 1925 roku, podczas wizyty Mustafy Kemala Atatürka w Bursie, dwunastoletnia Sabiha zwróciła się do niego z prośbą o umożliwienie jej kontynuowania nauki w szkole. W owym czasie, nauka dla dziewcząt była nadal ograniczona i w rejonie w którym mieszkała, nie mogłaby kontynuować nauki. Atatürk, po uzyskaniu zgody jej brata, zdecydował się ją adoptować i zabrać do Ankary.
Sabiha Gökçen uczęszczała do kilku szkół: najpierw do szkoły podstawowej w Çankayi, potem do Amerykańskiego Liceum dla Dziewcząt w Arnavutköy, dzisiejsze Robert Lisesi, oraz do amerykańskiego liceum w Üsküdar. Z powodu choroby musiała przerwać naukę i udać się na leczenie do szpitala na wyspie Heybeliada i potem do Wiednia.
Później spędziła też czas w Paryżu, aby doskonalić znajomość języka francuskiego.
W 1934 roku, po wprowadzeniu ustawy o nazwiskach, Atatürk nadał jej nazwisko Gökçen, które można tłumaczyć jako „należąca do nieba”.
Szkolenie lotnicze i kariera wojskowa
W 1935 roku, Gökçen rozpoczęła szkolenie w nowo utworzonej szkole lotniczej Türkkuşu. Początkowo miała zostać spadochroniarzem, zwyciężyła jednak jej pasja do latania. W ramach programu szkoleniowego, wraz z siedmioma uczniami wyjechała na Krym, gdzie uczyła się pilotażu szybowców i samolotów silnikowych. Miała w planach dalszą edukację w Moskwie na kursie samolotów z napędem silnikowym, co dałoby jej awans do pilotki samolotów wojskowych.
Plany te jednak uniemożliwiło życie. Po otrzymaniu wiadomości o śmierci swojej adoptowanej siostry Zehry, zrezygnowała z wyjazdu do Moskwy i wróciła do Turcji. Izolacja spowodowana bycia jedyną kobietą wśród pilotów, śmierć siostry oraz presja związana z byciem „kobietą–przykładem” nowoczesnej Turcji spowodowały, że odsunęła się na jakiś czas od świata i od swojej pasji: treningów lotniczych.
Do powrotu do pasji latania namówił ją Atatürk kusząc ją wizją bycia pierwszą kobietą–pilotem. W latach 1936–1937, odbyła specjalne przeszkolenie w Wojskowej Szkole Lotniczej w Eskişehir. W tamtym okresie kobiety nie były przyjmowane do tureckich szkół wojskowych, dlatego Gökçen otrzymała indywidualny program nauczania oraz specjalnie uszyty mundur. By nie czuła się osamotniona, jako towarzyszkę w szkole, przydzielono jej nauczycielkę ze szkoły podstawowej: Nüveyre Uyguç. Zapewniała jej moralne i emocjonalne wsparcie, pomagała w organizacji codziennego życia i nauki.
Doskonaliła swoje umiejętności, latając samolotami bombowymi i myśliwskimi podczas ćwiczeń w regionie Egejskim oraz Tracji.
Pierwsza w historii misja z udziałem kobiety-pilota
W 1937 roku uczestniczyła w operacji wojskowej w Dersim, wykonując loty bojowe. Powstanie w Dersim było powstaniem ludności kurdyjsko-alewickiej przeciwko polityce centralnego rządu tureckiego. Była to również pierwsza w historii misja bojowa z udziałem kobiety-pilota. Za wyjątkowe osiągnięcia w tej operacji otrzymała Medal Murassa (Medal Zasług) od Tureckiego Towarzystwa Lotniczego.
30 sierpnia 1937 roku otrzymała oficjalną odznakę pilota wojskowego stając się pełnoprawną kobietą-pilotem.
Hatay po I Wojnie Światowej stanowił mandat Francji. Francja musiała zdecydować, czy przekaże go Turcji, czy też Syrii. Po tym, jak pojawiły się doniesienia, że Francja przygotowuje się do przekazania prowincji Hatay Syrii, na rozkaz Atatürka, Sabiha Gökçen założyła mundur wojskowy i przed ambasadorem Francji oddała trzy strzały w powietrze, wypowiadając słowa: „Hatay’ın vatana katılması için gerekirse silahlanırız” (Jeśli trzeba, uzbroimy się, aby Hatay został przyłączony do ojczyzny). W wyniku tego incydentu, na polecenie Atatürka, została aresztowana i postawiona przed sądem, ponieważ zgodnie z prawem, użycie broni w przestrzeni publicznej i stwarzanie zagrożenia, nawet symbolicznie, wymagało postępowania sądowego.
Gökçen, odbyła jednodniową karę więzienia. Turcja za to, wzmocniła swoją pozycję negocjacyjną w sprawie przyłączenia Hatay do Turcji.
Lot po krajach bałkańskich i działalność cywilna
W 1938 roku Gökçen odbyła pięciodniowy samodzielny lot po krajach bałkańskich: odwiedziła Ateny, Sofię, Belgrad i Bukareszt. Podróż ta spotkała się z szerokim zainteresowaniem prasy. W Jugosławii otrzymała Order Białego Orła, a Rumunia przyznała jej odznakę lotniczą. Pomysł lotu powstał, gdy delegaci Paktu Bałkańskiego w Ankarze spotkali Sabihę i zaproponowali, aby odwiedziła ich stolice samolotem. Pakt Bałkański obejmował wówczas Turcję, Greckie Królestwo, Rumunię i Jugosławię. Zadaniem paktu było koordynowanie polityki bezpieczeństwa i współpracy wojskowej w regionie Bałkanów, w obliczu rosnących napięć w Europie.
Dzięki temu lotowi, zyskała przydomek: „Dziewczyna z nieba”.
Działalność po zakończeniu służby wojskowej
Po śmierci Atatürka w 1938 roku, Gökçen opuściła wojsko. A dlaczego? Ponieważ w tym czasie nie istniało prawo umożliwiające kobietom służbę w armii, odeszła więc z wojska i została główną instruktorką w szkole lotniczej Türkkuşu. Szkoliła tutaj, aż do 1955 roku kolejne pokolenia pilotów, w tym pierwsze tureckie lotniczki. Wyszkoliła między innymi Edibe Subaşı Kutuçoğlu, jedną z pierwszych tureckich pilotek akrobacyjnych, wyszkoliła też Yıldız Uçman, Sahavet Karapas, Nezihe Viranyalı.
W 1940 roku poślubiła podporucznika Kemala Esinera, oficera Sił Powietrznych. Był on nauczycielem wojskowej geografii i topografii. Co ciekawe, mąż przejął jej nazwisko: Gökçen. Małżeństwo trwało do jego śmierci w 1943 roku.
Gökçen latała na całym świecie przez 28 lat do 1964 roku. W 1996 roku, w wieku 83 lat, wykonała swój ostatni lot jako pasażerka na pokładzie samolotu Falcon 2000, wraz z francuskim pilotem Danielem Actonem.
W tym samym roku, podczas ceremonii w bazie lotniczej Maxwell w Alabamie, została uznana przez American Air Command College za jedną z 20 najważniejszych postaci w historii lotnictwa na świecie. W tym zestawieniu figuruje jako jedyna kobieta.
Otrzymała również złoty medal Międzynarodowej Federacji Lotniczej (FAI) oraz doktorat honoris causa Uniwersytetu Selçuk.
Śmierć i upamiętnienie
Sabiha Gökçen zmarła 22 marca 2001 roku w Ankarze, w dniu swoich 88. urodzin, w Szpitalu Wojskowej Akademii Medycznej Gülhane. Została pochowana na cmentarzu wojskowym Cebeci Askerî Şehitliği w Ankarze.
