22 marca 2026 roku minęła 25. rocznica śmierci Sabihy Gökçen, tureckiej pilotki, która została uznana przez Księgę Rekordów Guinnessa, za pierwszą na świecie kobiety -pilota bojowego. Jej imię nosi drugie co do wielkości lotnisko w Stambule: Lotnisko Sabiha Gökçen, otwarte w roku jej śmierci: 2001. W swojej karierze wylatała około 8 tysięcy godzin, pilotowała 22 typy samolotów i uczestniczyła w 32 operacjach wojskowych.
Spis treści:
Dzieciństwo i adopcja przez Atatürka
Sabiha Gökçen urodziła się 22 marca 1913 roku w Bursie, w rodzinie pochodzenia bośniackiego. Była córką Hafıza Mustafy İzzeta Beya, urzędnika państwowego, oraz Hayriye Hanım. Jako mała dziewczynka straciła rodziców, więc jej wychowaniem zajął się jej starszy brat.
W 1925 roku, podczas wizyty Mustafy Kemala Atatürka w Bursie, dwunastoletnia Sabiha zwróciła się do niego z prośbą o umożliwienie jej kontynuowania nauki w szkole. W owym czasie, nauka dla dziewcząt była nadal ograniczona i w rejonie w którym mieszkała, nie mogłaby kontynuować nauki. Atatürk, po uzyskaniu zgody jej brata, zdecydował się ją adoptować i zabrać do Ankary.
Sabiha Gökçen uczęszczała do kilku szkół: najpierw do szkoły podstawowej w Çankayi, potem do Amerykańskiego Liceum dla Dziewcząt w Arnavutköy, dzisiejsze Robert Lisesi), oraz do amerykańskiego liceum w Üsküdar. Z powodu choroby musiała przerwać naukę i udać się na leczenie do szpitala na wyspie Heybeliada i potem do Wiednia.
Później spędziła też czas w Paryżu, aby doskonalić znajomość języka francuskiego.
W 1934 roku, po wprowadzeniu ustawy o nazwiskach, nadał jej nazwisko Gökçen, które można tłumaczyć jako „należąca do nieba”.
Szkolenie lotnicze i kariera wojskowa
W 1935 roku, Gökçen rozpoczęła szkolenie w nowo utworzonej szkole lotniczej Türkkuşu. Początkowo miała zostać spadochroniarzem, zwyciężyła jednak jej pasja do latania. W ramach programu szkoleniowego, wraz z siedmioma uczniami wyjechała na Krym, gdzie uczyła się pilotażu szybowców i samolotów silnikowych. Miała w planach dalszą edukację w Moskwie na kursie samolotów z napędem silnikowym, co dałoby jej awans do pilotki samolotów wojskowych.
Plany te jednak uniemożliwiło życie. Po otrzymaniu wiadomości o śmierci swojej adoptowanej siostry Zehry, zrezygnowała z wyjazdu do Moskwy i wróciła do Turcji. Izolacja spowodowana bycia jedyną kobietą wśród pilotów, śmierć siostry oraz presja związana z byciem „kobietą–przykładem” nowoczesnej Turcji spowodowały, że odsunęła się na jakiś czas od świata i od swojej pasji: treningów lotniczych.
Do powrotu do pasji latania namówił ją Atatürk kusząc ją wizją bycia pierwszą kobietą–pilotem. W latach 1936–1937, odbyła specjalne przeszkolenie w Wojskowej Szkole Lotniczej w Eskişehir. W tamtym okresie kobiety nie były przyjmowane do tureckich szkół wojskowych, dlatego Gökçen otrzymała indywidualny program nauczania oraz specjalnie uszyty mundur. By nie czuła się osamotniona, jako towarzyszkę w szkole, przydzielono jej nauczycielkę ze szkoły podstawowej: Nüveyre Uyguç. Zapewniała jej moralne i emocjonalne wsparcie, pomagała w organizacji codziennego życia i nauki.
Doskonaliła swoje umiejętności, latając samolotami bombowymi i myśliwskimi podczas ćwiczeń w regionie Egejskim oraz Tracji.
Pierwsza w historii misja z udziałem kobiety-pilota
W 1937 roku uczestniczyła w operacji wojskowej w Dersim, wykonując loty bojowe. Powstanie w Dersim było powstaniem ludności kurdyjsko-alevickiej przeciwko polityce centralnego rządu tureckiego. Była to również pierwsza w historii misja bojowa z udziałem kobiety-pilota. Za wyjątkowe osiągnięcia w tej operacji otrzymała Medal Murassa (Medal Zasług) od Tureckiego Towarzystwa Lotniczego.
30 sierpnia 1937 roku otrzymała oficjalną odznakę pilota wojskowego stając się pełnoprawną kobietą-pilotem.
W 1937 roku również, po tym, jak pojawiły się doniesienia, że Francja przygotowuje się do przekazania prowincji Hatay Syrii. Hatay po I Wojnie Światowej stanowił mandat Francji. Francja musiała zdecydować, czy przekaże go Turcji, czy też Syrii. Na rozkaz Atatürka, Sabiha Gökçen założyła mundur wojskowy i przed ambasadorem Francji oddała trzy strzały w powietrze, wypowiadając słowa: „Hatay’ın vatana katılması için gerekirse silahlanırız” (Jeśli trzeba, uzbroimy się, aby Hatay został przyłączony do ojczyzny). W wyniku tego incydentu, na polecenie Atatürka, została aresztowana i postawiona przed sądem, ponieważ zgodnie z prawem, użycie broni w przestrzeni publicznej i stwarzanie zagrożenia, nawet symbolicznie, wymagało postępowania sądowego.
Gökçen, odbyła jednodniową karę więzienia. Turcja za to, wzmocniła swojâ pozycję negocjacyjną w sprawie przyłączenia Hatay do Turcji.
Lot po krajach bałkańskich i działalność cywilna
W 1938 roku Gökçen odbyła pięciodniowy samodzielny lot po krajach bałkańskich: odwiedziła Ateny, Sofię, Belgrad i Bukareszt. Podróż ta spotkała się z szerokim zainteresowaniem prasy. W Jugosławii otrzymała Order Białego Orła, a Rumunia przyznała jej odznakę lotniczą. Pomysł lotu powstał, gdy delegaci Paktu Bałkańskiego w Ankarze spotkali Sabihę i zaproponowali, aby odwiedziła ich stolice samolotem. Pakt Bałkański obejmował wówczas Turcję, Greckie Królestwo, Rumunię i Jugosławię. Zadaniem paktu było koordynowanie polityki bezpieczeństwa i współpracy wojskowej w regionie Bałkanów, w obliczu rosnących napięć w Europie.
Dzięki temu lotowi, zyskała przydomek: „Dziewczyna z nieba”.
Działalność po zakończeniu służby wojskowej
Po śmierci Atatürka w 1938 roku, Gökçen opuściła wojsko. A dlaczego? Ponieważ w tym czasie nie istniało prawo umożliwiające kobietom służbę w armii, odeszła więc z wojska i została główną instruktorką w szkole lotniczej Türkkuşu. Szkoliła tutaj, aż do 1955 roku kolejne pokolenia pilotów, w tym pierwsze tureckie lotniczki. Wyszkoliła między innymi Edibe Subaşı Kutuçoğlu, jedną z pierwszych tureckich pilotek akrobacyjnych, wyszkoliła też Yıldız Uçman, Sahavet Karapas, Nezihe Viranyalı.
W 1940 roku poślubiła podporucznika Kemala Esinera, oficera Sił Powietrznych. Był on nauczycielem wojskowej geografii i topografii. Co ciekawe, mąż przejął jej nazwisko: Gökçen. Małżeństwo trwało do jego śmierci w 1943 roku.
Gökçen latała na całym świecie przez 28 lat do 1964 roku. W 1996 roku, w wieku 83 lat, wykonała swój ostatni lot jako pasażerka na pokładzie samolotu Falcon 2000, wraz z francuskim pilotem Danielem Actonem.
W tym samym roku, podczas ceremonii w bazie lotniczej Maxwell w Alabamie, została uznana przez American Air Command College za jedną z 20 najważniejszych postaci w historii lotnictwa na świecie. W tym zestawieniu figuruje jako jedyna kobieta.
Otrzymała również złoty medal Międzynarodowej Federacji Lotniczej (FAI) oraz doktorat honoris causa Uniwersytetu Selçuk.
Śmierć i upamiętnienie
Sabiha Gökçen zmarła 22 marca 2001 roku w Ankarze, w dniu swoich 88. urodzin, w Szpitalu Wojskowej Akademii Medycznej Gülhane. Została pochowana na cmentarzu wojskowym Cebeci Askerî Şehitliği w Ankarze.
